7.-11. yüzyıllar arasında Orta Asya ve Anadolu’da kurulan Türk kökenli devletlerdir.
Kronolojik sıralama:
1. Göktürk Devleti (552‑745): Şamanist bir yapıya sahip; İstemi Yabgu ve İşbara Kağan gibi önemli hükümdarları oldu.
2. Uygur Kağanlığı (744‑840): Göktürk kağanlığı’nın çöküşünden sonra kuruldu; Burçin ve Yılan yıllarında Anadolu’ya sürgün edilen Uygurlar İslam’ı benimsediler.
3. Selçuklular (1037‑1194): Tugrul Bey 1055’teki Fetihle Bağdat’a girdi; Malazgirt (1071) ve Sazgar (1086) zaferleri ile Anadolu Selçuklu Devleti kuruldu.
4. Anadolu Selçuklu Devleti (1077‑1307): Alaeddin Keykubad döneminde zirveye ulaştı; Köprülü, Sivas, Erdelan gibi eyaletler oluşturdu.
5. Oğuzlar ve Danışmendoğulları gibi küçük beylikler, 13. yüzyılın sonunda Mongol istilaları ve İlhanlı etkisiyle Anadolu’da yerleşti.
Yorum soruları için ipuçları:
- Kronolojik sıralama sorularında “ilk”, “son” gibi zaman zarfları önemlidir; dikkatlice okuyun.
- Malazgirt (1071) ve Sazgar (1086) zaferleri, Anadolu’da Türk hakimiyetinin kurulmasını sağladı; bu tarihleri hatırlayın.
- Alaeddin Keykubad ve Gıyaseddin Keyhüsrev gibi Selçuklu sultanları, Anadolu’da kültürel ve ekonomik gelişmeleri hızlandırdı; bu adları yorum sorularında işaret etmeyi unutmayın.
- Mongol istilaları (13. yüzyıl) Türk devletlerinin dağılmasına sebep oldu; bu dönemi “bozkır baskısı” olarak özetleyebilirsiniz.
- İslam benimsemesi süreci, Uygur Kağanlığı ve Selçuklular döneminde önemliydi; İran Şahı ve Harun Reşid gibi halifelerle ilişkilerini vurgulayın.
Özetle, İlk Türk İslam Devletleri tarihinde Göktürkler ve Uygurlar ile Selçuklular arasındaki süreklilik ve Anadolu’ya geçiş, tarihin önemli dönüm noktalarını oluşturur.