(XIX. yüzyıl sonu - XX. yüzyıl başı) Osmanlı tarihinde yapısal çöküş ve parçalanma süreci olarak tanımlanır.

Temel kronoloji:
• 1853‑1856: Kırım Harbi – Rusya’ya karşı kaybedilen bu savaş, Osmanlı’nın askeri ve ekonomik zayıflığını ortaya koydu.
• 1876: 93 Harbi (Rus‑Türk Savaşı) – Balkanlarda Rus müdahalesiyle Osmanlı ağır yenilgiye uğradı; Berlin Kongresi’yle toprak kayıpları (Batı Balkanlar) başladı.
• 1878: Tanzimat Reformlarının sınırlılığı – Nizam-ı Cedid ve Tanzimat fermanları merkeziyetçi yapıyı kısmen canlandırsa da, bütçe açığı ve vergi toplama sorunları devam etti.
• 1908: Genç Türk Devrimi – Abdülhamid II’nin despot rejimine son veren bu hareket, anayasal monarşiye dönüşü sağladı fakat iç çekişmeler ve bölgesel isyanlar hızlandı.
• 1911: Trablusgarp Harbi – İtalya’nın Trablusgarp’ı işgal etmesi, İmparatorluğun Kuzey Afrika’da ilk büyük toprak kaybını gösterdi.
• 1912‑1913: Balkan Savaşları – Birinci ve İkinci Balkan Savaşları sonucu Osmanlı’nın neredeyse tüm Avrupa toprakları Yunanistan, Sırbistan, Bulgaristan ve Romanya arasında bölüştürüldü.
• 1914‑1918: I. Dünya Savaşı – İmparatorluk, Almanya ve Avusturya‑Macaristan yanında savaşa girdi ve sonunda tamamen yenildi; 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi imzalandı.

Yorum ve ipuçları:
• Kronolojik sıra önemlidir: Savaşlar ve reformlar kronolojik akışa göre anlatılırken, her birinin hemen ardından başlayan siyasi ve ekonomik sonuçlarına değinmek yorum sorularını kolaylaştırır.
• “Dağılma” kavramı: İmparatorluğun toprak kayıpları, etnik gerilimler ve merkezi otoritenin zayıflaması bağlamında “dağılma” terimi kullanılır. Bu bağlamda “bölgesel özerklik” ve “ülkenin parçalanması” ifadeleri önemlidir.
• Yargılamalı sorular: “Dağılma dönemi neden yaşandı?” şeklindeki sorulara cevap verirken, “Batılı devletlerin müdahalesi, iç reform eksikliği ve ekonomik gerileme” üçlüsünü vurgulayın.
• Formül benzeri hatırlatma: Dağılma = (Batı saldırıları) + (İç reform eksikliği) + (Ekonomik zorluk). Bu eşitlik, soruları mantıklı bir çerçevede ele almanıza yardımcı olur.
• Sık çıkan soru tipleri:
- Seçenekli: